Raketa Copernicus 2609.HA

Reparatie

Здравствуйте (Zdravstvuyte), of te wel: goeiedag. Vandaag hebben we op den Uurwerkzolder een Russische Raketa Copernicus. Raketa bestaat sinds 1961/1962 en kwam in je jaren 80 met deze kopernik. Dit horloge is een eerbetoon aan Nicolaus Copernicus, een Poolse wiskundige en astronoom, die het model formuleerde waarbij niet de aarde maar de zon centraal staat in ons sterrenstelsel. In het ontwerp van de Raketa Copernicus zijn de wijzers in de vorm van de zon en de maan, vandaar dat dit horloge ook bekend staat als de Raketa Sun and Moon watch.

Dit horloge heeft een plexiglas wat los is gekomen en het probleem dat het horloge maar een korte tijd tikt en verwijl weer gelijk stilvalt. Eens kijken hoe dit kan gebeuren.

Een voor de hand liggende oorzaak voor een stoppend uurwerk waarbij het glas los van de kast is gekomen, is een wijzer die wordt geblokkeerd. We zoomen in op de wijzers en zien dat de “zon” wijzer wel erg dicht op de wijzerplaat zit en er waarschijnlijk tegenaan drukt. De “zon” is de urenwijzer wat kan verklaren waarom het uurwerk het soms heel kort doet. De urenwijzer beweegt niet zo snel, waardoor er een klein beetje speling in het uurwerk zit. Om het uurwerk te deblokkeren zullen we de wijzers weer recht buigen.

Maar een stilvallend uurwerk kan meerdere oorzaken hebben; zonder glas kan het uurwerk ook gecontamineerd zijn. We zullen het uurwerk dus ook gaan inspecteren. Voordat we de kast open maken krabben we het schoon van het grove vuil met behulp van een satéprikker. Het hout is namelijk hard genoeg om het vuil te verwijderen, maar te zacht om de kast te beschadigen. Zou de eigenaar iets hebben de met kleur groen, gezien de groene aanslag?

Wanneer de kast schoon is kunnen we het deksel eraf ploppen. En aanschouw, het mooie Raketa 2609.HA uurwerk. “HA” staat voor de tweede revisie die schokbescherming toevoegt. Wat ook opvalt zijn de vuiltjes en de haren die in het uurwerk zitten. Als we dit nu al kunnen zien, hoeveel is er dan aanwezig maar verborgen in het uurwerk? Het is een goed idee om naast de wijzers rechtbuigen ook het uurwerk even lekker schoon te maken.

We willen het uurwerk uit de kast halen om het schoon te maken, maar komen tot de ontdekking dat dit een front-loader is. Het uurwerk is er dus via de wijzerplaat kant ingezet. We zetten het horlogemes in de inkeping en ploppen de ring van de kast. Zo kunnen we verder met het deassembleren van het uurwerk, maar dan valt er nog iets anders op… Er blijkt maar één schroef aanwezig te zijn die het uurwerk op zijn plek houdt. Dit horen er normaal twee te zijn, dus wie weet komen we nog een verdwaalde schroef tegen in het uurwerk tijdens de service en anders zullen we uit de voorraad een schroef opzoeken.

We leggen een boterhamzakje om de wijzerplaat om deze te beschermen tegen beschadigingen. De wijzerplaat heeft namelijk een maanlandschap structuur, waar we zelf geen extra kraters aan willen toevoegen. Normaal gesproken gebruiken we de blauwe wijzerafnemers, in dit geval hebben we iets nodig wat nog vlakker is. Omdat één van de wijzers op de wijzerplaat zit moeten we extra voorzichtig iets onder de speciale wijzer krijgen zonder de wijzerplaat in te deuken. Gelukkig hebben we laatst op de Rikketik een nieuw stuk gereedschap op de kop getik, de Bergeon 30013 balansveer lifters. Deze tool is erg vlak en kan dus ook worden gebruikt om de laatste wijzer voorzichtig te verwijderen. We zoeken een kier, zetten de tool ertussen en wippen langzaam de wijzer omhoog. En voilà, de wijzer is van de as verwijderd zonder de wijzerplaat te beschadigen!

We laten de spanning van de trommelveer en verwijderen en hart van het uurwerk, de balans. Hier valt op dat er een shimmetje tusen de balansbrug en de platine van het uurwerk zit. Dit komt vaker voor bij Russische uurwerken. In uurwerken komen de toleranties erg nauw en vooral bij dit stuk met de balans. De balans-as moet namelijk in de hoogte genoeg ruimte hebben om te kunnen draaien, maar niet te veel want dan kan de balans-as scheef komen te liggen (dat geeft extra frictie) en niet te weinig want dan zit de balans-as klem tussen twee robijntjes. Om het productieproces zo stabiel mogelijk te krijgen met zulke strakke toleranties kost veel geld, daarom voegen sommige Russen shimmetjes toe. In dit geval mogen de toleranties op de platine en de balansburg “groot” blijven en wordt de hoogte handmatig gecorrigeerd met shimmetjes (die wel een strakke tolerantie hebben). Zo kan de horlogemaker tijdens de assembly van het uurwerk de amplitude van de balans testen en wanneer niet goed de hoogte handmatig afstellen. Deze moeten we dus niet vergeten terug te plaatsen, anders kunnen we oneindig blijven afstellen tot we zelf getikt raken.

Met de balans verwijderd kunnen we de rest van het uurwerk ontmantelen. Terwijl we laag voor laag de tandwielen verwijderen komen we af en toe nog wat plekjes tegen die na de schoonmaak hopelijk wat schoner ogen. Één ding is wel zeker, de onderdelen stonden niet droog van de olie bij de vorige service.

Voordat we kunnen beginnen met de onderdelen door de wasstraat te halen openen we de trommel van de trommelveer. Dit is de veer die je opwindt met de kroon van het horloge en het uurwerk in gang zet. Wanneer het deksel eraf is valt er gelijk wat op, de veer van de Raketa 2609HA loopt tegen de klok in. Bij de meeste uurwerken loopt deze veer met de klok mee, zoals bij deze Omega Seamaster. In de huidige gereedschap set hebben we alleen de Bergeon 2729 wat een tool is voor trommelveren die met de klok mee draaien. Als we de trommelveer van deze Raketa weer in de trommel willen schieten moeten we wat truckjes uitvoeren:

• Met de hand plaatsen → Kans op ongedetecteerde verbogen veer.
• Eerst in een te kleine Bergeon 2729 opzetstuk opwinden, daarna overschieten naar juiste formaat en daarna in de trommel schieten → Mogelijk maar het is mogelijk dat het kleine opzetstuk de veer niet aangrijpt.

Met deze mogelijkheden om de veer terug in de trommel te plaatsen bekijken we eerst de staat van de veer. Zoals te vergelijken is met de Omega ziet deze Raketa er nog erg schoon uit. Voor nu nemen we dus het besluit om de buitenkant van de trommel handmatig schoon te maken met Rodico en de veer niet uit de trommel te halen. Na de service zal blijken uit de Timegrapher en duurtest hoe goed het uurwerk het met deze trommelveer doet. We achten de kans groot dat het uurwerk na de service zijn specificatie weer gewoon haalt.

En dan is het tijd om de andere onderdelen door de Elma wasstraat te halen. We verdelen de onderdelen over de mandjes die daarna opeenvolgend door een bad gaan van IPA, uurwerkreiniger, demi-water en daarna een droger. Er zijn alleen twee onderdelen die niet door de IPA mogen, dit zijn de balans en de vork. Deze twee onderdelen hebben namelijk Schellak die de robijntjes fixeren. Schellak lost op in IPA, dus het is niet zo slim om deze door de Elma wasstraat te halen. Gelukkig heeft de horloge industrie hier een oplossing voor bedacht, namelijk Bergeon B-dip. Dit is een schoonmaakmiddel zonder IPA en zal dus de balans en vork niet aantasten. Na de schoonmaak shinen de onderdelen weer en kunnen we het uurwerk opnieuw assembleren!

Stuk voor stuk plaatsen we de onderdelen terug in het uurwerk en oliën we de robijn lagers. Voor de tandwielen met een trage omwenteling en de scharnieren gebruiken we Moebius D5 en voor de tandwielen met een snelle omwenteling (het gaande werk) gebruiken we Moebius 9010. Zoals te zien is op de foto’s zitten deze twee oliën in een soort vulpen. Dit zijn oliepennen waar de olie in een gesloten container zit zodat er geen vuil in kan belanden. Met een naald die in deze container zit en te bedienen is met een knop buiten beeld kunnen we gecontroleerd druppels olie plaatsen.

Als laatste oliën we ook de robijntjes van de vork, hier gebruiken we Moebius 941 voor. Dit doen we met een normale olienaald en geen oliepen. Deze olie gebruiken we namelijk alleen voor deze robijntjes, wat er twee per uurwerk zijn. De Moebius D5 en 9010 worden geplaatst in ronde robijntjes die vaak een kuiltje hebben als reservoir voor de olie. De robijntjes op de vork hebben geen reservoir en zijn vlak. We willen niet dat de olie van dit vlak afdruipt en daarom is Moebius 941 dikker en vettiger qua structuur.

We testen het opwinden van het uurwerk, maar het valt op dat de vergrendeling van het opwindmechanisme niet terug haakt in het tandwiel. Dit is simpel op te lossen om het veertje wat deze actie start iets bij te buigen. Dit doen we wel door het veertje eerst op te warmen tot het rood gloeit, daarna verbuigen we de veer en dompelen hem onder in olie. De olie koelt de veer af en zorgt ervoor dat de verbogen positie de nieuwe standaard wordt. We maken de veer even schoon, assembleren hem opnieuw, winden het uurwerk op en genieten van het klik geluid van de vergrendeling. De “click-spring” werkt weer naar behoren!

Als het uurwerk weer tikt kunnen de wijzerplaat en de wijzers worden geplaatst. Op een aambeeld leggen we de verbogen wijzers en met behulp van een satéprikker en wat Rodico vlakken we de wijzers.

Het uurwerk is nu gereed om terug in de kast te worden gezet, maar voordat dat kan moeten we de kast ook even gereed maken. Het plexiglas is namelijk losgekomen en die gaan we opnieuw monteren. We beginnen met het verwijderen van de lijmresten. We stoppen alles in de ultrasoon in een sopje op 40 °C voor 12 minuten. Daarna drogen we alles en zo begint de kast ook weer te shinen.

Nu is het tijd om het glas terug te plaatsen. We ontvetten eerst de ring en het aanlegvlak van het glas met IPA. Daarna plaatsen we een druppel Hypo Cement om de 40°, dus 9 druppels in totaal. We plaatsen het plexiglas in de ring en leggen hem onder de pers om het glas aan te drukken zodat de lijmdruppels kunnen verspreiden en het geheel daarna kan uitharden.

Met de kast schoon kunnen we het uurwerk terugplaatsen. Maar wacht, tijdens de service zijn we geen verdwaalde schroef tegengekomen, we zullen dus in de voorraad moeten kijken. We meten de schroef die wel aanwezig was op die een lengte heeft van 3.05 mm, een schroefdraad diameter van 0.95 mm en een schroefkop diameter van 1.78 mm. We spitten door de voorraad en vinden daar een matchende schroef en plaatsen deze samen met de oude schroef in het uurwerk. En zo is het uurwerk weer goed gezekerd in de kast.

Met het uurwerk in de kast kunnen we de performance van het uurwerk gaan testen. We leggen het horloge op de Timegrapher, dit is een apparaat wat luistert naar tikjes van het uurwerk. Op basis van de tikjes berekent de Timegrapher hoeveel seconden het horloge per dag zal afwijken, hoeveel de tik van de tak afwijkt en hoe groot de swing/amplitude is van de balans. Het doel is altijd om de afwijking per dag zo klein mogelijk te maken, de tik-tak afwijking onder de 0.2 ms te hebben en een amplitude boven de 280°. Een amplitude boven de 280° geeft namelijk aan dat alle energie van de trommelveer efficiënt wordt overgedragen naar de balans, wat dus een indicatie is voor een schoon en goed geassembleerd uurwerk.

Als we kijken naar de meting zien de getallen er goed uit. Wat opvalt is dat met de kroon omhoog de afwijking per dag opeens uitschiet naar -37 seconden per dag. Zoals te zien is hebben de andere posities wel een nette afwijking per dag. In Zwitserland kunnen horloges een COSC-certificaat ontvangen als de afwijking per dag tussen de -4 en +6 seconden per dag is in iedere positie. Dit kost naast het certificeren ook veel geld om het uurwerk zo te ontwerpen. De gravitatiekracht in verschillende hoeken geeft namelijk andere frictie-coëfficiënten die het uurwerk anders doen laten tikken. Je ziet daarom vaak dat horloges helemaal niet zijn afgesteld of in enkele posities. In dit geval lijkt het dat de 2609HA in 3 posities is afgesteld. We zullen het uurwerk dus in deze afstelling houden.

En zo kan de kast worden gedicht. Het deksel en de glasring worden er opnieuw opgeperst. Het plexiglas is alleen te hoog waardoor de pers niet op de ring drukt maar op het glas. Dit zal ervoor zorgen dat het glas barst, we zullen dus een opvul ring moeten gebruiken. Uit de donor bak pakken we een ring van een zakhorloge en plaatsen deze om de buitenrand van het glas. We lijnen alles uit en beginnen te persen. Klik de kast zit dicht, maar wanneer we de pers losdraaien valt de kroon uit de kast… Op één of andere manier is er te veel druk gekomen op de kroon die hem heeft doen laten breken. De uitlijning van het deksel en de ring waren goed, de persstukken drukte niet op de kroon en de zakhorloge ring steunde niet op de kroon. De oorzaak kan zijn dat de zakhorloge ring tijdens het persen is verschoven, tegen de kroon kwam en tijdens het losdraaien weer terugschoot in de originele positie. Dit klinkt aannemelijk en we zullen dus na de installatie van de nieuwe stift hier extra op letten. We dachten al: wat is de reparatie eigenlijk saai zonder onverwachte twist. Gelukkig kwam deze nog tijdens het afronden van de service.

Wanneer de nieuwe stift is gearriveerd testen we de fitting met de kast en het uurwerk, het past niet… Wat blijkt, op het internet worden de 2609 en 2609HA door elkaar gehaald of als uitwisselbaar geadverteerd, dit is niet het geval. De stift die is ontvangen is voor het 2609 uurwerk, waar de 2609HA stift een smallere diameter heeft. Kortom, de advertenties op het internet zijn niet direct te vertrouwen. Gelukkig kunnen we dit bijwerken op de draaibank. Hier schuren we de diameter van 0.45mm terug naar 0.35mm. En voilà, de stift past in het uurwerk en alle functies werken nog.

Nu de stift klaar is kunnen we hem op lengte knippen. Hiervoor is het eerst nodig dat de kroon wordt uitgeboord. Het stukje stift wat is afgebroken zit namelijk nog in de kroon en is er niet met de hand uit te krijgen. De stift heeft een diameter van 0.95mm, dus we plaatsen het onder de precisie kolomboor met een boortje van 0.50mm. Voorzichtig boren we de stift uit. De stift is van gehard staal en de wandjes van de kroon zijn van messing. Als de boor van het geharde staal uitschiet is het als een soort heet mes door de boter bij de messing wand. Omdat het afgebroken gedeelte niet vlak is glijdt de boor een klein beetje naar de wand en dat is voldoende om deze te doorboren. Misschien is dit nog geen probleem als er nog genoeg vlees is om nieuw draad te tappen.

We plaatsen de uitgeboorde kroon in de draaibank om er nieuw draad in te tappen. Helaas is de wand te erg beschadigd waardoor deze tijdens het tappen verder afbreekt. We zullen de kroon dus moeten vervangen door een nieuwe kroon.

We kijken in de voorraad en halen daar een nieuwe chroom-kleurige 10-32 kroon uit (tap 10, maat 32).

Met de nieuwe kroon kunnen we de lengte van de stift bepalen. We schroeven de kroon op de stift en plaatsen hem in het uurwerk. Omdat de stift voor meerdere horloges wordt gebruikt en de lengte van het schroefdraad afhankelijk is van de kast, levert de fabrikant de stift met een overlengte. Nu kunnen we met een schuifmaat bepalen hoeveel millimeter er van de stift af moet, dit komt uit op 7.5 mm. We zetten de stift in de draaibank, markeren de 7.5 mm en knippen een stuk eraf met de tang. Daarna werken we de stift bij met een vijl om het naar de gewenste lengte te brengen. Nadat de fitting is gecheckt en de stift op maat is, fixeren we de kroon op de stift met Loctite 243. En zo zit de nieuwe stift met nieuwe kroon weer in het uurwerk!

Nu kunnen we opnieuw de kast sluiten. We leren van de vorige keer en zoeken naar een ander hulpstuk om een ring te maken. We hebben nog wat ouderwetse uurwerkhouders die precies een diameter hebben van het glas en dus alleen op de stalen ring drukken en niet op de kroon of het glas. Helaas is deze combinatie te hoog voor de rode pers van voorheen. We plaatsen het daarom met wat bescherming van leer in de bankschroef om het gecontroleerd aan te drukken. Even draaien en klik, de ring zit op de kast en het glas en kroon zijn nog heel!

En zo komt deze service dan toch aan een einde. Zoals Copernicus heeft aangetoond draait ook dit zonnetje om zijn eigen as en niet die van een ander.

Project geslaagd!

Datum: 22-02-2026